Թրամփը կորցնում է Կոնգրեսը. Վաշինգտոնում ուժերի հարաբերակցությունը փոխվում է

ԱՄՆ-ում նոյեմբերի 3-ին կայացած միջանկյալ ընտրությունները կարող են դառնալ Դոնալդ Թրամփի նախագահության երկրորդ շրջանի ամենակարևոր քաղաքական շրջադարձերից մեկը։ Ամերիկացի ընտրողները փաստացի մերժեցին Հանրապետական կուսակցության քաղաքական գերիշխանությունը՝ Կոնգրեսի երկու պալատների վերահսկողությունը փոխանցելով Դեմոկրատական կուսակցությանը։ Սա պարզապես կուսակցական պարտություն չէ․ այն ազդանշան է, որ Թրամփի՝ 2024 թվականին ձևավորած քաղաքական կոալիցիան սկսել է ճաքեր տալ, իսկ ամերիկյան հասարակության մի զգալի հատված այլևս պատրաստ չէ անվերապահորեն աջակցել նրա քաղաքականությանը։

Դեմոկրատները կարողացան հաղթել նույնիսկ այն նահանգներում, որոնք երկար տարիներ համարվել են հանրապետականների հուսալի հենակետեր։ Տեխասում դեմոկրատ Ջեյմս Թալարիկոն հաղթեց հանրապետական Քեն Փաքսթոնին՝ ապահովելով պատմական արդյունք։ Հարավային Կարոլինայում դեմոկրատ Էննի Էնդրյուսը հաղթեց հանրապետական սենատոր Դարլին Գրեհեմին, իսկ Կանզասում դեմոկրատ Ադամ Համիլթոնը հաղթանակ տարավ մի նահանգում, որտեղ դեմոկրատները Սենատում հաղթանակ չէին տարել դեռևս 1932 թվականից։ Դեմոկրատները Սենատում ստացել են առնվազն 54 մանդատ՝ հանրապետականների 44-ի դիմաց, իսկ Ներկայացուցիչների պալատում նույնպես ապահովել են մեծամասնություն։ Այսպիսով, 2027 թվականից Թրամփը ստիպված կլինի աշխատել Կոնգրեսի հետ, որի երկու պալատներն էլ վերահսկելու է իր քաղաքական հակառակորդը։

Ինչո՞ւ տեղի ունեցավ այս շրջադարձը։ Պատասխանը միայն դեմոկրատների հաջող քարոզարշավը չէ։ Ընտրությունների գլխավոր թեման դարձավ ամերիկացիների առօրյա կյանքը՝ գնաճը, թանկացումները, վառելիքի գինը, աշխատատեղերն ու տնտեսական անորոշությունը։ Թրամփը 2024 թվականին իշխանության էր վերադարձել՝ խոստանալով բարելավել ամերիկացիների տնտեսական վիճակը, սակայն նրա երկրորդ նախագահության ընթացքում ներմուծվող ապրանքների նկատմամբ մաքսատուրքերը և Իրանի հետ պատերազմը լրացուցիչ ճնշում են գործադրել տնտեսության ու սպառողների վրա։ Այստեղ գործում է քաղաքականության հայտնի օրինաչափությունը․ ընտրողը կարող է հավանություն տալ առաջնորդի արտաքին քաղաքական հավակնություններին, բայց երբ դրանք սկսում են ազդել իր ընտանիքի բյուջեի վրա, վերաբերմունքը փոխվում է։ Հանրապետականների համար լրացուցիչ խնդիր դարձավ նաև այն, որ Թրամփի աջակցությունը չբավականացրեց մի շարք թեկնածուների հաղթանակ ապահովելու համար։ Սա հարված է ոչ միայն կուսակցությանը, այլև հենց նախագահի քաղաքական հեղինակությանը։

Ի՞նչ է փոխվելու Թրամփի իշխանության համար։ Ամենակարևոր փոփոխությունը Կոնգրեսի վերահսկողական գործառույթի վերականգնումն է։ ԱՄՆ-ում նախագահը բավական մեծ լիազորություններ ունի, հատկապես արտաքին քաղաքականության ոլորտում, սակայն Կոնգրեսն է հաստատում պետական բյուջեն, հատկացնում արտաքին օգնության միջոցները, ընդունում օրենքները և վերահսկում կառավարության աշխատանքը։ Սենատն էլ հաստատում է նախագահի առաջադրած դեսպաններին, նախարարներին և մի շարք առանցքային պաշտոնյաների թեկնածությունները։ Հետևաբար, դեմոկրատները կարող են դժվարացնել Թրամփի նախաձեռնությունների իրականացումը, կասեցնել որոշ նշանակումներ, պահանջել բացատրություններ վարչակազմից և խորհրդարանական հետաքննություններ սկսել։ Հատկապես հետաքրքիր է, որ դեմոկրատների օրակարգում կարող են հայտնվել նաև Թրամփի ընտանիքի բիզնես շահերի, վարչակազմի որոշումների և Իրանի պատերազմի հանգամանքների ուսումնասիրությունները։ Սակայն այստեղ կարևոր սահմանափակում կա․ Թրամփը պահպանելու է նախագահի վետոյի իրավունքը, իսկ դեմոկրատները չունեն այն հաղթահարելու համար անհրաժեշտ երկու երրորդի մեծամասնություն։ Այսինքն՝ մենք գործ կունենանք ոչ թե նախագահի իշխանության վերացման, այլ ամերիկյան քաղաքական համակարգում հակակշիռների ուժեղացման հետ։

Ինչպե՞ս կանդրադառնա սա աշխարհի վրա։ Առաջին կարևոր ուղղությունը Մերձավոր Արևելքն է։ Դեմոկրատները կարող են ուժեղացնել ճնշումը Իրանի դեմ պատերազմի շարունակման հարցում՝ սահմանափակելով ռազմական գործողությունների ֆինանսավորումը և պահանջելով Կոնգրեսի ավելի հստակ համաձայնություն։ Սա չի նշանակում, որ պատերազմն անմիջապես կավարտվի, բայց Վաշինգտոնի ներսում Թրամփի համար այն շարունակելը կարող է ավելի դժվար դառնալ։ Երկրորդ ուղղությունը Ուկրաինան է։ Դեմոկրատների հաղթանակը կարող է նոր հնարավորություններ ստեղծել Կիևին ռազմական և ֆինանսական օգնության ավելացման, ինչպես նաև Ռուսաստանի նկատմամբ պատժամիջոցների խստացման համար։ Reuters-ի նոյեմբերի 6-ի վերլուծության համաձայն՝ դեմոկրատներն արդեն քննարկում են այդ ուղղությամբ քայլերը։ Սակայն այստեղ նույնպես պետք չէ չափազանց մեծ սպասումներ ունենալ․ Թրամփը շարունակում է վերահսկել ամերիկյան արտաքին քաղաքականության զգալի մասը, և Կոնգրեսի փոփոխությունը ինքնաբերաբար չի նշանակում, որ Վաշինգտոնը կվերադառնա Ուկրաինային նախկին ծավալներով աջակցելու քաղաքականությանը։

Եվրոպայի համար այս ընտրությունները ևս երկակի նշանակություն ունեն։ Մի կողմից՝ դեմոկրատական մեծամասնությունը կարող է ավելի հետևողականորեն պաշտպանել ՆԱՏՕ-ի դաշնակիցների շահերը և սահմանափակել Թրամփի՝ դաշինքի նկատմամբ անկանխատեսելի քայլերը։ Մյուս կողմից՝ ամերիկյան ներքաղաքական բևեռացումը կարող է ավելի խորանալ, իսկ եվրոպական պետությունները ստիպված կլինեն շարունակել մտածել սեփական պաշտպանական կարողությունների ամրապնդման մասին։ Չինաստանի պարագայում կտրուկ շրջադարձ ակնկալել նույնպես պետք չէ։ Վաշինգտոնում Պեկինի նկատմամբ ռազմավարական մրցակցությունը երկկուսակցական բնույթ ունի, և դեմոկրատների վերադարձը Կոնգրեսի ղեկավարությանը հազիվ թե վերացնի առևտրային ու տեխնոլոգիական հակամարտությունը։ Ավելի շուտ կփոխվեն այդ մրցակցության գործիքները և քաղաքական հիմնավորումները։

Իսկ ի՞նչ կարող է փոխվել Հայաստանի համար։ Սա, թերևս, ամենահետաքրքիր հարցերից մեկն է։ Հայաստանի համար ամերիկյան ընտրությունների արդյունքները պետք է դիտարկել ոչ միայն Վաշինգտոնի ներքաղաքական պայքարի, այլև Հարավային Կովկասում ԱՄՆ-ի ռազմավարական ներկայության տեսանկյունից։ Թրամփի վարչակազմի միջնորդությամբ 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարների միջև ձեռք բերված պայմանավորվածությունները, ինչպես նաև TRIPP նախագծի շուրջ ձևավորված համագործակցությունը նոր քաղաքական իրականություն են ստեղծել տարածաշրջանում։ Ավելին, նոյեմբերի 5-ին հրապարակված հայ-ամերիկյան TRIPP շրջանակային համաձայնագիրը ցույց է տալիս, որ այդ ուղղությամբ աշխատանքները շարունակվում են։

Այստեղ Հայաստանի համար միաժամանակ կան և՛ հնարավորություններ, և՛ ռիսկեր։ Դեմոկրատական Կոնգրեսը կարող է ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել Հայաստանի ինքնիշխանության, ժողովրդավարական ինստիտուտների, սահմանային անվտանգության և տարածաշրջանային կայունության հարցերին։ Ամերիկյան օրենսդիրների շրջանում Հայաստանի նկատմամբ աջակցությունը նորություն չէ, և դեմոկրատների վերադարձը Կոնգրեսի ղեկավարություն կարող է այդ համագործակցությանը լրացուցիչ քաղաքական հենարան տալ։ Միաժամանակ, TRIPP-ը կապված է Թրամփի անձնական քաղաքական ժառանգության և նրա վարչակազմի արտաքին քաղաքական առաջնահերթությունների հետ։ Եթե դեմոկրատներն սկսեն ակտիվորեն ուսումնասիրել Թրամփի արտաքին քաղաքական որոշումները, նախագիծը նույնպես կարող է հայտնվել Կոնգրեսի ուշադրության կենտրոնում։ Դա պարտադիր չի նշանակում դրա չեղարկում, բայց կարող է առաջացնել ֆինանսավորման, իրավական մեխանիզմների և իրականացման պայմանների շուրջ լրացուցիչ քննարկումներ։

Հայաստանի համար ամենախելամիտ մոտեցումը կլինի չկառուցել ամերիկյան հարաբերությունները միայն Սպիտակ տան հետ։ Անհրաժեշտ է ակտիվ աշխատանք և՛ դեմոկրատ, և՛ հանրապետական օրենսդիրների հետ, հատկապես արտաքին հարաբերությունների, պաշտպանության և հատկացումների հանձնաժողովներում։ Որքան ավելի լայն լինի Հայաստանի աջակցությունը ամերիկյան քաղաքական համակարգում, այնքան քիչ կախված կլինի մեր հարաբերությունների ապագան մեկ նախագահի քաղաքական ճաշակից։ Միաժամանակ պետք է հասկանալ, որ ամերիկյան քաղաքականության ցանկացած փոփոխություն ինքնաբերաբար չի վերածվում Հայաստանի համար շահավետ որոշման․ Վաշինգտոնը Հարավային Կովկասին նայում է նաև Իրանի, Ռուսաստանի, Թուրքիայի և Չինաստանի հետ իր ավելի լայն մրցակցության շրջանակում։

Ի՞նչ է նշանակում այս ամենը Թրամփի ապագայի համար։ Ընտրությունների արդյունքը հարված է նրա քաղաքական հեղինակությանը և կարող է լուրջ ազդեցություն ունենալ 2028 թվականի նախագահական ընտրությունների նախապատրաստման վրա։ Հանրապետական կուսակցության ներսում արդեն կարող են ուժեղանալ հարցերը՝ արդյոք Թրամփի քաղաքական ռազմավարությունը դեռևս ընտրություններ հաղթելու ունակություն ունի, և ով պետք է դառնա նրա քաղաքական ժառանգորդը։ Փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի համար նույնպես իրավիճակը բարդանում է․ նա կարող է փորձել հեռավորություն պահպանել Թրամփի ամենաանհաջող որոշումներից և ներկայանալ որպես կուսակցության ապագա առաջնորդ։ Միաժամանակ դեմոկրատների համար հաղթանակը դեռևս հաջողության երաշխիք չէ։ Եթե նրանք առաջիկա երկու տարիներին չկարողանան ցույց տալ, որ կարող են լուծել ամերիկացիների տնտեսական խնդիրները, ապա 2028 թվականին կարող են կրկին բախվել ընտրողների հիասթափությանը։

Ի վերջո, այս ընտրությունների գլխավոր նշանակությունն այն է, որ ամերիկացի ընտրողները Թրամփին չզրկեցին նախագահական աթոռից, բայց զգալիորեն սահմանափակեցին նրա քաղաքական մանևրի հնարավորությունները։ ԱՄՆ-ում սկսվում է իշխանության բաժանման նոր փուլ, երբ Սպիտակ տունն ու Կոնգրեսը լինելու են տարբեր քաղաքական ուժերի վերահսկողության ներքո։ Սա կարող է հանգեցնել ներքաղաքական բախումների, բյուջետային ճգնաժամերի և արտաքին քաղաքականության շուրջ լուրջ տարաձայնությունների։ Իսկ աշխարհի մյուս պետությունների, այդ թվում՝ Հայաստանի համար, առաջանում է նոր խնդիր․ ինչպե՞ս գործել մի գերտերության հետ, որի քաղաքական ուղղությունը կարող է փոխվել ոչ միայն նախագահական ընտրություններից հետո, այլև հենց նախագահի պաշտոնավարման ընթացքում։ Հենց սա է 2026 թվականի ամերիկյան ընտրությունների ամենակարևոր աշխարհաքաղաքական հետևանքը։

Ակնարկ Քաղաքականություն

Մեկնաբանություններ